Przeszłość i przyszłość przybywają jednocześnie

Spodnia strona liścia
Urszula Zajączkowska

Tekst towarzyszy wystawie Agnieszki Brzeżańskiej Przeszłość i przyszłość przybywają jednocześnie, Bałtycka Galeria Sztuki Współczesnej / Baszta, Słupsk, 21.03–7.06.2026.

Znam zapach bylicy z rowów przy drodze, z nasypów kolejowych, ze szczelin między ciasnymi murami miast. Artemisia vulgaris rośnie na glebach przekształconych wszystkim, co niesie człowiek, bogatych w azot mineralny, na gruzowiskach i przy torach, wszędzie, gdzie gleba jest ryta i porzucona, bo to gatunek synantropijny oznaczający zaburzenie i obecność człowieka. Jej srebrzyste od spodu liście i ten gorzki, żywiczny, trochę apteczny zapach zna się lepiej z chodnika niż z łąki. Przy wejściu do galerii ten zapach jest w powietrzu zanim zobaczysz cokolwiek, zanim wejdziesz w jakąkolwiek mistykę czy przywoływanie przodków, wejdziesz najpierw w bardzo konkretną mieszaninę tujonów, cyneolu i kamfory wytwarzanych przez gruczoły wydzielnicze na spodniej stronie liścia bylicy. Roślina produkuje te związki, żeby odstraszać roślinożerców. Wchodząc, obmyjesz się tym zapachem, więc na chwilę staniesz się dla roślin nieszkodliwy, bo niewidzialny. Bylica rośnie przy każdej drodze, w każdej szczelinie muru, na nasypach i przy torach, zanim Brzeżańska zebrała ją do zielnika, zbierały ją kobiety przez tysiąclecia, do kadzenia, do kompresów, do wspomagania snu i regulowania cyklu. Jej łacińska nazwa pochodzi od Artemidy, bogini dzikiego i nieujarzmionego, i ta etymologia jest śladem długiej historii relacji między tą rośliną a kobiecą wiedzą o ciele, wiedzą, która krążyła przez ręce i przepisy. Zapach bylicy jest zaproszeniem do kontaktu z rośliną, która zawsze była blisko, dostępna, własna.

Pracuję z roślinami od lat i wiem, że wiedza o nich jest zawsze wiedzą przez materię, przez ciało pochylone ku ziemi, przez dłonie wydłubujące strzępki, przylistki, drzazgi. Wiedzy o roślinach nie można mieć abstrakcyjnie. Botanika wymaga postawy ciała: kucasz, kładziesz się na brzuchu, zginasz się ku glebie, żeby zobaczyć, jak łodyga z niej wychodzi, jak korzeń splątany jest z grudkami ziemi, jaką teksturę ma spodnia strona liścia. Ukłon jest w tym sensie aktem epistemicznym, jedynym sposobem, żeby coś zobaczyć z właściwej odległości. Brzeżańska odbyła kurs zielarski i to znaczy, że zna fitochemię roślin, ich działanie na ludzkie ciało, historię ich użycia i zna je też rękami: jak trzymać łodygę, żeby jej nie skruszyć, jak rozłożyć roślinę na arkuszu papieru, żeby pokazała swój pokrój, jak przywiązać korzenie, żeby nie odpadły w czasie suszenia. Zielnik, który zrobiła, z bylicą na wierzchu, ze stanowiskiem i datą zbioru zapisanymi ręcznie, jest tworzywem tej samej czynności epistemicznej co arkusze w Herbarium Slupensis, zbierane od 1969 roku przez kolejnych botaników w Słupsku. Każdy arkusz to ślad presji, którą przykładano suszącą prasą: trójwymiarowy organizm spłaszczony do odcisku na papierze, łodygi i liście zredukowane do dwóch wymiarów. Archiwum zawiera okazy storczyka samczego (Orchis morio) i gałuszki kulecznicy (Pilularia globulifera), gatunków, których na Pomorzu już nie ma, których jedynym ciałem pozostał płat rośliny przyklejony taśmą do arkusza. Tak jak fotografia jest opowieścią o oku, czasie i miejscu fotografa, tak ten zgięty liść, rozciągnięty pęd na papierze mówi o tamtej chwili w terenie, o tym, że ktoś był w tym miejscu, pochylił się, rozpoznał, dotknął, zabrał. Ursula Le Guin pisała o wiedzy jako o zbieraniu, o rozumieniu, które idzie obok tego, co chce zrozumieć, w bardzo precyzyjnej relacji obserwacji, analizy i namysłu, i Brzeżańska, pełna cierpliwości dla tego, co rośnie powoli i wymyka się ujęciu w całości naraz, pracuje tym samym gestem. Na płótnach noszących imiona Le Guin i Octavii Butler zamiast twarzy są diagramy astronomiczne wyprowadzone z dat urodzin, bo data urodzin jest punktem wejścia w konkretny układ sił planetarnych.

Brzeżańska pracuje na wszystkich materiach jednocześnie, bo przyroda nie ma hierarchii między tym, co organiczne, a tym, co mineralne. Woda przesyca strzępki grzybni zaplątane wokół agregatów gleby, organiczno-mineralnej mieszaniny cząstek rozkładu roślinnego. Glina jest osadem, który woda rozbiła na frakcje tak drobne, że zachowują plastyczność w kontakcie z wodą i wracają do twardości, gdy woda odejdzie, i Wisła niosła taką zawiesinę przez koryta zanim osiągnęła jako osad dno, z którego może pochodzić glina Brzeżańskiej. Lepi z niej dusze z lakonicznymi uśmiechami i urny na prochy i Dziki pieniek z grzybami wyrastającymi z powierzchni pnia, i Tragedię w kompoście, która leży jak korzeń wydobyty spod martwego lasu, ciemna, polakierowana, z twarzami wciśniętymi w nierówną powierzchnię. Kompost jest miejscem, w którym martwe staje się podłożem dla żywych, niepoliczalnych w swej obfitości, i ceramika Brzeżańskiej umiejscawia się głęboko w tym procesie. Urny mają na pokrywkach dusze o ameboidalnych kształtach, które się niekiedy uśmiechają.

Zasłona ma dziesięć metrów i jest bawełniana, barwiona barwnikami przywiezionymi z Indonezji, wzory zaciekły w tkaninie jak mapy terenu, który nigdy nie był płaski. Zwój z haftem na ręcznie tkanym lnie trzyma w swoim górnym brzegu dwie nagie gałęzie, suche, zimowe, odwodnione, i tkanina jest ich odwróceniem: materia organiczna utrzymana, przetworzona, utrwalona. Bęben ma na koziej skórze spiralę wytatuowaną henną, nieprzerywaną, zawijającą się do środka, i ta sama geometria wraca na obrazach i urnach, i żakardzie. U wielu roślin dwuliściennych liście wyrastają z łodygi pod kątem zbliżonym do 137,5 stopnia, złotego kąta, żeby kolejne liście nie zasłaniały sobie światła, i spirala na bębnie ma tę samą właściwość: zwija się ku środkowi nieprzerywaną linią, każde okrążenie bliżej centrum, każde w tym samym stosunku do poprzedniego.

Obrazy z cyklu Rzeka jest rzeką jest rzeką noszą nazwy miejsc bez historii: Lucimia, Chotcza, Wilków, Przegalina, Zielona Kępa. Brzegi, zakola, wyspy pojawiające się i znikające wraz z poziomem wody. Wisła jest żywym układem dynamicznym o permanentnie niestabilnym korycie, buduje brzeg z materiału zabranego z innego miejsca, każda z tych nazw oznacza konfigurację, którą następna powódź przestawi lub zmyje, i Brzeżańska maluje je wszystkie z galara Flow, z poziomu wody, nie z lotu ptaka. To też jest pokłon.

Na poddaszu Baszty, Kaja Prusinowska śpiewa do górskiej łąki. W polskiej liryce ludowej kalina to kobieta, jabłonka to panna, dąb to mężczyzna. Prusinowska kieruje głos gdzie indziej, i w tym geście jest ta sama postawa epistemiczna co w przyklejaniu łodygi bylicy taśmą do arkusza papieru i zapisywaniu stanowiska ręcznym pismem, co w kucaniu przy glebie, żeby zobaczyć, jak korzeń zanurza się w mrok, co w malowaniu z poziomu linii wody, co we wdychaniu tujonów przy wejściu, zanim zdążysz cokolwiek zobaczyć. Wystarczy się pochylić, wystarczy podejść, spojrzeć pod spodnią stronę liścia.

—

Urszula Zajączkowska ukończyła Wydział Leśny SGGW w Warszawie oraz Akademię Filmu i Telewizji, specjalizując się w montażu. Jest profesorem w Katedrze Biologii Lasu i Ochrony Przyrody SGGW.

W 2015 roku współtworzyła artystyczny projekt Cambium Killers, będący sprzeciwem wobec nowego systemu oceny nauki. Wyreżyserowała film Metamorphosis of Plants (2016), nagrodzony za Najlepszy Film Eksperymentalny/Animację na SCINEMA International Science Film Festival w Sydney oraz Nagrodą Publiczności na Light Festival w Miami.

Jej debiut poetycki Atomy (2014) został nominowany do Nagrody Poetyckiej Silesius. Tom minimum z 2017 roku otrzymał Nagrodę Fundacji Kościelskich. W 2019 roku opublikowała zbiór esejów Patyki, badyle, wyróżniony wieloma nagrodami literackimi. W 2021 roku tom Piach został nominowany do Nagrody im. Wisławy Szymborskiej. W 2024 napisała libretto do opery dla dzieci Szczur i drzewo, wystawionej podczas Festiwalu Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień. Jest także autorką koncepcji i współrealizatorką instalacji Przednówek, prezentowanej w Pawilonie Polskim podczas Expo 2025 w Osace.